वानरराजाची त्यागमयी कथा: जातक कथेतील शौर्य

खूप पूर्वीच्या काळात, गंगेच्या काठी घनदाट जंगलामध्ये वानरांचा एक मोठा कळप राहत होता. या कळपाचा नेता होता बुद्धिमान व दयाळू वानरराज, ज्याला सर्व वानर मोठ्या प्रेमाने आणि आदराने ‘राजा’ म्हणत. राजा नेहमी आपल्या कळपाची काळजी घेत असे. एक दिवस, त्या जंगलात एका मोठ्या झाडावर सुंदर, रसाळ आंब्यांची झाडं फुलली होती. सर्व वानर तिथे जाऊन रोज गोड आंबे खात आणि फळांचा आनंद घेत. राजा मात्र नेहमी सावध होता. तो आपल्या कळपाला वारंवार सांगत असे, "मित्रांनो, हे झाड आपण सर्वांनी सांभाळून वापरावं. जर या झाडाचे फळ नदीत पडले आणि कुण्या माणसाच्या नजरेस पडले, तर आपल्यावर संकट येईल." पण एक दिवस, वाऱ्याने एक मोठं पिकलेलं आम्रफळ थेट नदीत पडले. नदीच्या प्रवाहात ते आंबं वाहत जाऊन राजाच्या राजधानीत पोहोचले. राजा ब्रह्मदत्त नावाचा मानवी राजा नदीकाठी चालत असताना त्याच्या दृष्टीस हे अनोखं, रसाळ आंबं पडले. "किती सुंदर फळ आहे! याचा स्वाद घेऊन पहावा," असे म्हणून त्याने आंबं उचलले आणि खाल्ले. आंब्याचा स्वाद एवढा अप्रतिम होता की राजा ब्रह्मदत्त भारावून गेला. त्याने विचार केला, "माझ्या राज्यात असे फळ कुठे उगवतं? हे झाड शोधाच!" त्याने आपल्या सैनिकांना आदेश दिला आणि सैनिकांनी नदीच्या प्रवाहावरून झाड शोधायला सुरुवात केली. काही दिवसांतच त्यांनी ते मोठं झाड आणि तिथल्या वानरांचा कळप शोधून काढला. आता ब्रह्मदत्त राजा लोभाने भरून गेला. "या झाडावरचे सर्व फळ माझे हवेत, वानरांनी त्यांना त्रास दिला पाहिजे," असे त्याने ठरवले आणि सैनिकांना झाडाला घेरायचा आदेश दिला. वानरराजाने हे पाहिलं आणि आपल्या कळपाला सावध केलं. "आपल्याला जीव वाचवायचा आहे. आपल्या सर्वांसाठी मी एक मार्ग काढतो," असे म्हणत तो पुढे सरसावला. राजाने झाडाच्या एका मोठ्या फांदीवरून नदीपर्यंत एक खोल उसळी घेतली आणि दुसऱ्या काठावर एक मजबूत लता घट्ट बांधली. त्याने आपला शरीर एक जिवंत पूल बनवला आणि कळपातील वानरांना सांगितलं, "माझ्या पाठीवरून तुम्ही सर्वजण सुरक्षितपणे नदी पार करा." सर्व वानर एकामागून एक त्या पाठीवरून नदी पार करायला सुरुवात केली. राजाने अपार वेदना सहन केल्या, पण त्याने हुशारीने व धैर्याने आपला शब्द पाळला. पण, एका मतलबी वानराने, जो राजावर चिडलेला होता, मोठ्या ताकदीने उडी मारून राजाच्या पाठीवर पाय ठेवला. त्यामुळे राजाला प्रचंड वेदना झाल्या आणि त्याचा देह थकून गेला. तरीसुद्धा, सर्व वानर नदी पार करून सुरक्षित पोहोचले. ब्रह्मदत्त राजाने हा दृष्य पाहून अतिशय भारावून गेला. त्याने झाडाजवळ येऊन जखमी वानरराजाला उचलले आणि त्याला पाणी पाजले. ब्रह्मदत्त विचारात पडला, "हे वानरराज आपल्या कळपासाठी एवढा त्याग करतो, मग मी माझ्या प्रजेसाठी काय करतो?" वानरराजाने थोड्या क्षणासाठी डोळे उघडले आणि ब्रह्मदत्त राजाला सांगितले, "नेत्याचा खराखुरा धर्म म्हणजे आपल्या लोकांची काळजी घेणं आणि त्यांच्यासाठी स्वतःचा त्याग करणं." इतकं बोलून वानरराजाने आपला प्राण सोडला. ब्रह्मदत्त राजा खूप दुःखी झाला आणि त्याने वानरराजाच्या स्मरणार्थ झाडाजवळ एक मोठं स्मारक बांधलं. तो दिवसापासून ब्रह्मदत्त राजा आपली प्रजा, प्राणी आणि निसर्ग यांच्याशी आदराने व प्रेमाने वागू लागला. मुलांनो, या कथेतून आप